* Những suy nghĩ về niên đại của Di tích Đền Thác Bờ :

Thác Bờ là đoạn sông Đà chảy qua chợ Bờ, toạ lạc trên đỉnh đồi Hang thần, thuộc xóm Phố Bờ, xã Vầy Nưa, huyện Đà Bắc, tỉnh Hoà Bình

 Thác bờ trước đây là thác nước đẹp, đã được nhiều văn sỹ, thi sỹ đưa vào văn thơ để ngợi ca như một tuyệt tác của tạo hóa. Tuy đẹp nhưng thác cũng là nơi rất nguy hiểm có nhiều mỏm đá nhô cao, nước lại chảy xiết. Đã có nhiều vụ đắm thuyền và nhiều người bỏ mạng tại thác nước này. Những người dân sông nước đi lại nơi đây đã dựng lên bên chân thác một ngôi miếu để cầu nguyện cho những người xấu số và cầu an cho chính mình. Đền Thác Bờ có từ bao giờ đến giờ? Đền thờ ai? vẫn là câu hỏi của nhiều người mà lời giải đáp theo tôi vẫn còn chưa thật rõ.

Cho đến hiện nay cũng đã có nhiều tài liệu khi viết, nghiên cứu về đền Thác Bờ cũng đã muốn khẳng định Đền Thác Bờ xây dựng vào thời Lê (Thế kỷ XV) Nhân vật thờ là bà chúa Thác Bờ Đinh Thị Vân và một bà người Dao không rõ tên là hai nhân vật đã có công giúp vua Lê Lợi vượt thác khi qua đây để lên Sơn La dẹp giặc loạn Đèo Cát Hãn giai đoạn đầu thế kỷ XV. Những nghiên cứu này dựa vào  dữ liệu hết sức mong manh để phỏng đoán cho nên chưa chưa thật sự đủ sức thuyết phục.

Toàn tỉnh Hòa Bình hiện nay có gần 60 di tích là loại hình Đền thờ dân gian trên tổng số 246 di tích Đình, Đền, Chùa, Miếu trong toàn tỉnh. Xác định niên đại cho di tích Đền là rất khó khăn. Vì hầu hết Đền ở Hòa Bình không có hoặc không còn giữ lại được tài liệu hiện vật chữ viết hoặc di vật có liên quan.

Việc xác định niên đại của di tích Đền Thác Bờ cũng giống như vậy. Trong Đền hiện không còn lưu giữ được tài liệu giấy có chữ viết về di tích để chứng minh, hỏi các cụ thì hầu hết nói rằng không rõ ai là người khởi thủy xây dựng Đền chỉ nghe nói từ thời vua Lê Lợi và chỉ biết đích xác rằng sinh ra và lớn lên đã có Đền dưới khu vực thác Bờ, Khi xây dựng Nhà máy Thủy điện Hòa Bình dịch chuyển 9 lần mới lên được vị trí như hiện nay.

Qua nghiên cứu thực địa, hiện vật cổ nhất tại di tích hiện nay là một chiếc chuông có niên đại Thành Thái năm thứ 16 (1904) và 2 pho tượng Đồng (không rõ niên đại)

Thông tin về di tích từ các cụ cao tuổi là thông tin quý. Tuy nhiên, các cụ cao tuổi của địa phương không thể là bằng chứng xác thực cho niên đại các di tích Đền vì tuổi của các cụ còn quá ít so với tuổi của di tích.

LE LOI

Bia cổ Hào Tráng (Bia Lê Lợi) đặt trong khuôn viên Bảo tàng tỉnh ( năm 2000)

Bia Lê Lợi được cho là có gắn với di tích Đền Thác Bờ còn có tên là bia cổ Hào Tráng. Bia được khắc trên một phiến đá lớn ở sườn núi Thác Bờ thuộc xã Hào Tráng, huyện Đà Bắc. Đó là mỏm đá vôi nhô cao hơn 4m. Mỏm đá được mài nhẵn ở lưng chừng, tạo thành một mặt phẳng, bề dài gần 1,5m, cao gần 1m. Bia khắc ở mặt phẳng này. Nội dung bia khắc bài thơ và bài tiểu dẫn của lê Thái Tổ. Lạc khoản đề rằng: Năm Nhâm Tý, Thuận Thiên thứ 5 (1432) tháng 3 ngày tốt. Bài tựa nói: Ta đi đánh Đèo Cát Hãn về qua đây, làm một bài thơ, nói về đường lối phòng Nhung Địch cho đời sau biết: Man Mường - Lễ mặt người dạ thú, ngạch trở giáo hoá, phải tiêu diệt ngay. Nên nghĩ sinh dân thiên hạ, chẳng ngại hiểm trở lam chướng, mà phương lược xuất chinh thì tiến quân bằng đường thuỷ hai sông Thao Đà là hơn cả. Thơ rằng:

Phiên âm:

                             Kỳ khu hiểm lộ bất từ nan,

                             Lão ngã do tồn thiết thạch can,

                             Hào khí tảo thanh thiên chướng vụ,

                             Tráng tâm di tận vạn trùng san.

                             Biên phòng hảo vị trù phương lược,

                             Xã tắc ưng tu kế cửu an.

                             Hư đạo nguy than tam bách khúc(1)

                             Như kim chỉ tác thuận lưu khan.

Dịch thơ:

                             Gập ghềnh hiểm hóc chẳng từ nan,

                             Già vẫn nguyên còn sắt đá gan.

                             Hào khí nghìn mù đều sạch quét,

                             Tráng tâm muôn núi cũng bằng san.

                             Biên phòng tất khéo mưu phòng lược,

                             Xã tắc nên trù kế cửu an.

                             Ghềnh thác ba trăm năm lời cổ ngữ,

                             Như nay dòng thuận chỉ xuôi nhàn.

Vì Bia cổ Hào Tráng ở không xa di tích Đền Thác Bờ nên đã có ý kiến cho rằng Bia Lê Lợi có liên quan đến di tích và Di tích Đền Thác Bờ có từ thời đó. Ý kiến này chưa thật thỏa đáng vì nội dung văn bia không có câu nào dòng nào nói về địa danh, di tích, hay nhân vật thờ. Theo tôi đây chỉ là sự ngẫu nhiên (dọc sông Đà vẫn còn một vài Bia Lê Lợi tương tự như bia Hào Tráng: (Bia Lê Lợi bên dòng Sông Đà của huyện Sìn Hồ Lai Châu; Bia Cà nàng huyện Quỳnh Nhai - Sơn la )Bia này không liên quan đến di tích Đền Thác Bờ chỉ là vài dòng tự sự của nhà vua Lê Lợi khi đi qua thác ghềnh Vạn Bờ này.

* Nhân vật được thờ tại Di tích:

Tại di tích Đền Thác Bờ hiện nay nhân vật thờ chính vẫn được hiểu là thờ Bà Chúa Thác Bờ có tên là Đinh Thị Vân và  cô gái ng­ười  dân tộc Dao (không rõ tên) ở xóm Mó Nẻ, xã Vầy Nư­a, huyện Đà Bắc xuất phát từ truyền thuyết:

Tương truyền vào khoảng năm 1430 – 1432, vua Lê Lợi đem quân đi dẹp loạn giặc Đèo Cát Hãn ở Mường Lễ, Sơn La. Khi nhà vua đưa quân đến khu vực Thác Bờ thì thấy giữa dòng nước xoáy phía trước là một thác nước hiểm trở xô bọt trắng trời, với muôn vàn mỏm đá lởm chởm nên đoàn quân không thể tiến lên được.

Lúc bấy giờ ở xã Hào Tráng có cô gái người dân tộc Mường tên là Đinh Thị Vân và  cô gái ng­ười  dân tộc Dao (không rõ tên) ở xóm Mó Nẻ, xã Vầy Nư­a, huyện Đà Bắc đứng lên vận động trai tráng trong bản lên rừng xẻ ván, đóng thuyền độc mộc, kêu gọi nhân dân chặt nứa kết thành bè mảng, góp l­ương thực, thực phẩm cho nhà vua nuôi quân và chở giúp quân sĩ qua Thác Bờ đi đánh giặc.

          Trên đường chiến thắng trở về, vào tháng 3 năm Nhâm Tý (1432) vua Lê Lợi dừng chân ở Thác Bờ. Nhà vua dừng lại làm lễ khao quân ngay tại Thác Bờ và 2 cô lại vận động bà con trong bản góp cơm lam, thịt muối chua, r­ượu cần, hát thư­ờng rang, bọ mẹng, ném còn, múa xoè để chung vui mừng chiến thắng.

          Về sau khi hai bà mất, hai bà thường hiển linh và giúp đỡ mọi người mỗi khi vượt qua thác ghềnh hiểm trở. Từ đó nhân dân đã phong cho 2 bà là bà chúa Thác Bờ. Vua đã ban chiếu chỉ cho dân trong vùng lập đền thờ 2 bà. Ngôi đền đó được gọi là đền Thác Bờ.

Đây chỉ là những truyền thuyết dân gian được truyền miệng ở vùng Thác Bờ, thực tế cho đến nay, chưa tìm được một tài liệu lịch sử nào ghi chép về vấn đề này.

THACBO1

 Đền Thác Bờ

THACBO2

 Quả chuông đề năm Thành Thái 16 (1904)

Khi đi vào phân tích nhân vật thờ một cách thấu đáo toàn diện, cá nhân tôi thấy có một sự vô lý của nhân vật thờ này bởi lẽ:

Thời Lê (TK XV- XVI) lấy Nho giáo làm quốc giáo, Nho giáo đề cao vai trò của thánh nhân quân tử (gắn với đàn ông). Thời đó họ quan niệm rằng “Thập nữ viết vô, nhất nam viết hữu” (Mười nữ nói rằng không, một nam bảo là có) làm sao cả một đoàn quân hùng mạnh của Lê Lợi lại để 2 bà giúp mình vượt thác, lại còn vận động được thanh niên trai tráng trong bản xẻ gỗ đóng bè với vai trò như một thủ lĩnh để giúp vua Lê Lợi vượt Thác. Điều này là vô lý.

Trường hợp, nếu bà Đinh Thị Vân và bà người Dao giúp vua là thật, thì không cớ gì tên của 2 bà không có trong lịch sử trong danh sách những Danh nhân đất nước có công “hộ quốc tý dân” (giúp nước cứu dân) 

Nếu vua Lê Lợi hay vua nào sau này cho xây Đền Thờ Bà Chúa Thác Bờ là Bà Đinh Thị Vân và một bà người Dao thì nó phải to lớn uy nghi, tráng lệ mang tầm quốc gia đại tự chứ không bao giờ chỉ là một ngôi miều nhỏ nơi chân thác.

Thay cho lời kết:

Từ những phân tích trên tôi cho rằng: Đền Thác Bờ có niên đại đầu thế kỷ XX (Quả chuông của di tích đề niên đại 1904), đã có ý kiến xác định di tích có từ thời Lê (thế kỷ XV) là kết luận chưa có đủ cơ sở khoa học. Nhân vật thờ chính của Đền là Bà Chúa Thác Bờ là nhân vật không có lý lịch, không có tên tuổi. Tên gọi Bà chúa Thác Bờ bắt nguồn từ quan niệm “vạn vật hữu linh” như thần cây đa, cây si, thần núi x, thần rừng …Tại di tích này lấy hình tượng người mẹ = bà chúa làm nền tảng cho sự bao dung độ lượng chở che. Nhân vật Bà Đinh Thị Vân và một bà người Dao khó có thể là bà chúa Thác bờ.

 Đền được xây lên để cầu nguyện cho những người xấu số và cầu an cho những người sắp vượt thác chứ không phải xây dựng lên theo lệnh của vua.

Hiện nay, tỉnh Hòa Bình đang có dự án xây dựng Đền Lê Lợi trên đồi Hang thần xã Vầy Nưa huyện Đà Bắc và chuyển Bia cổ Hào Tráng (bia Lê Lợi) từ Bảo tàng tỉnh Hòa Bình về dựng lại tại di tích. Đây là một chủ trương, một dự án vô cùng hợp lý, hợp lòng dân, trả lại giá trị đích thực cho tấm bia cổ, tách bạch giữa Đền thờ vua Lê Lợi-  và đền thờ  Bà chúa Thác Bờ hiện vẫn đang bị hiểu có mối liên hệ để hình thành nên Đền Thác Bờ ngày nay./.

                                     Lê Quốc Khánh - Thư viện tỉnh

Số điện thoại hữu ích

Địa chỉ phản ánh, kiến nghị quy
định hành chính:
SĐT: 02183.896.212
SĐT: 02183.852.491
Văn phòng UBND tỉnh Hòa Bình
Hot line: 0898.701.005 Sở Văn hóa,
Thể thao và Du lịch.
sovanhoa@hoabinh.gov.vn

Video hoạt động ngành

 banner thu tuc hanh chinh 1

Thống kê truy cập

website counter

Template Settings

Color

For each color, the params below will be given default values
Blue Oranges Red

Body

Background Color
Text Color

Header

Background Color

Spotlight3

Background Color

Spotlight4

Background Color

Spotlight5

Background Color

Footer

Select menu
Google Font
Body Font-size
Body Font-family
Direction