Nghiên cứu, tổng hợp

Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Minh người xóm Mận, xã Văn Sơn huyện  Lạc Sơn tỉnh Hòa Bình là thầy Mo trẻ nhưng đã được đứng hàng bậc nhất, nhì trong hệ thống các ông Mo Mường ở Hòa Bình. Năm 2015, khi mới 45 tuổi, thầy Mo Bùi Văn Minh đã được Chủ tịch nước Trương Tấn Sang tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng, có cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa của dân tộc.

Ngay từ ngày còn mười tám, đôi mươi, thầy Mo Bùi Văn Minh đã sớm có suy nghĩ rất tiến bộ: Sưu tầm các hiện vật quý, lạ của người Mường để "cất nó đi kẻo sau này mất không có nữa"  vì vậy khi thấy có cổ vật anh cho là quý, hiếm của người Mường thì khó mấy anh cũng cố sưu tầm. Trên 20 năm sưu tầm, thầy mo Bùi Văn Minh đã sở hữu trên 1000 hiện vật lớn nhỏ được chia thành nhiều thể loại, tập trung vào các loại hình chính: Đá công cụ thuộc các nền văn hóa khảo cổ học, Hiện vật đồng và các kim loại khác, Hiện vật văn vật Mường (đồ dùng sinh hoạt), các đồ khác lạ, trong đó có nhiều cổ vật có giá trị rất lớn về văn hóa cũng như giá trị vật chất.

Về Đá, anh sưu tầm được nhiều nhưng chủ yếu là công cụ của người nguyên thủy dùng trong thời kỳ đá mới. Đó là các công cụ mài, từ mài lưỡi đến mài toàn thân  (Thuộc Văn hóa Bắc Sơn có niên đại 2800-7500 cách ngày nay) bên cạnh đó còn thấy nhiều những hiện vật đá dùng cho sinh hoạt ở giai đoạn sau: Con trì (trì lưới đánh cá bằng đá), Đá quý (Thạch Anh, Ngọc, Vòng trang sức, đá Thiên Thạch) Những viên cuội có hình thù kỳ dị khác thường dùng cho hoạt động tế lễ.

Anh sưu tầm rất nhiều đồ vật Đồng Cổ gồm; Rìu Đồng, Dao găm Đồng Đông Sơn, Dao Hán, Mũi tên đồng, Rìu Lưỡi Séo, Mũi giáo đồng, đồ trang sức bằng đồng đều thuộc giai đoạn Văn hóa Đông Sơn có niên đại cách ngày nay gần 3000 năm. Trong các cổ vật bằng Đồng tiêu biểu và nổi bật là số cổ vật xanh đồng 4 quai, Piếng đồng nhà lang, Chiêng đồng quý và một số vật dụng Đồng có từ thời hậu Lê được các nhà Lang trong khu vực Mường Vang và các vùng Mường lớn khác của Hòa Bình.

Kim loại khác bao gồm cổ vật bằng Bạc dùng trong trang sức của phụ nữ quý tộc thời kỳ phong kiến ở Hòa Bình như vòng đeo cổ, đeo tay, bộ Xà Tích, hộp đựng trầu cau, hộp đựng các vật dụng phụ nữ bằng Bạc… có nhiều hiện vật anh còn nắm rõ lai lịch xuất sứ của "bà nàng" vợ Lang  nào đó trên đất Mường Vang, Mường Vó, Mường Khênh quê anh.

Các hiện vật lạ mắt cũng hay được anh chú ý sưu tầm đáng chú ý là "miếng thịt hóa thạch" dài 40cm cao 13 đến 20 cm nặng khoảng 5 kg và Sừng Tê Giác hóa thạch. Hai hiện vật này không ai nghĩ nó là Đá vì nó quá giống với vật thật đang hiện hữu.

Anh tâm sự "Trên 20 năm sưu tầm đã mua đã tìm được vật nào nó như cái duyên đến với mình, nhiều người đến gạ mua lại với giá trị cao gấp nhiều lần nhưng kiên quyết giữ, không bán. Vì nhiều hiện vật mất đi là mất luôn không thể sưu tầm lại được.  Những cổ vật của thầy mo Minh sở hữu có rất nhiều đồ quý giá về cả vật chất và văn hóa như chiếc Ninh Đồng lớn của nhà Lang Mường Vamg rộng gần 60 cm, đôi quai soắn vặn thừng, 2 đầu ở 2 bên quai được cách điệu thành đầu rắn trông rất mềm mại nhưng cũng vô cùng quyền uy;  Ba chiếc xanh đồng 4 quai có đường kính miệng sấp sỉ 80 cm, cân nặng mỗi chiếc lên đến gần ba chục cân. Loại cổ vật xanh đồng 4 quai to và nặng tương tự như này, hiện nay ở Hòa Bình chỉ còn lại một vài chiếc.

Chiêng cổ nhà anh có vài chục chiếc lớn nhỏ. Trong đó có 2 chiếc chiêng cổ hiện nay khó có thể tìm thấy ở Hòa Bình. Một chiếc có đường kính 1m, nặng 26 kg được anh sưu tầm ở Mường Vang. Chiếc thứ 2 anh sưu tầm tại một gia đình nhà quyền quý ở Thanh Hóa rộng 74 cm, nặng hơn chục ki lô gam. Chiếc Chiêng này đến Thanh Hóa (nơi sản xuất Chiêng) cũng khó có chiếc thứ hai. Bên cạnh đó loại Chiêng rộng từ 40- 50 cm, Chiêng  cổ, tiếng gồm có vài chục chiếc được anh sưu tầm từ nhiều năm mang về lưu giữ tại nhà.

Thầy Mo Minh còn cho chúng tôi xem 2 chiếc Kiếm đồng được treo trang trọng trên cột ban thờ lớn của Điện thờ nhà thầy và cho biết "Một chiếc có từ thời Lê (Thế kỷ XVII- XVIII), của một vị tướng quân Mường (?) chiếc này có chiều dài 82 cm chuôi Đồng đúc nguyên khối, 1 chiếc khác của vua Khải Định tặng cho nhà Lang Quách Vị  (Chánh quan Lang Hòa Bình). Kiếm này dài 91 cm chuôi đồng bọc Ngà Voi. Anh còn cho chúng tôi thưởng lãm vô số các đồ dùng, đồ trang sức của các nhà lang Mường, đồ trang sức, đồ dùng cá nhân của vợ và con gái nhà Lang là các cổ vật được bọc Bạc: Dao Cau bọc Nanh Hổ, Nanh Hổ đeo cổ, Trâm cài tóc bằng Bạc, xà tích Bạc….Khi chúng tôi hỏi tại sao chỉ có Bạc mà không thấy có Vàng? Anh giải thích: "Khác với người Kinh, người Mường và nhiều dân tộc thiểu số khác trên đất Việt Nam từ xưa đến nay chỉ thích và tích đồ bằng Bạc. Họ có tiền chỉ mua Bạc tích để đó. Nên trong trang sức của người Mường xưa các anh không thấy có dùng Vàng''. Chỉ vào cái ấm đồng khá to được để trang trọng trên chiếc đôn đặt chân ban thờ anh nói "Đó là  chiếc ấm của bà Hà Thị Tẻo- hoa hậu Xứ Mường Hòa Bình con nuôi, con dâu của Chánh quan lang Quách Vị, dùng để uống nước trong nhà cho mình và cho người ở" Anh cũng kể cho chúng tôi nghe nhiều về "Bà Nàng" này cuộc sống thời thịnh cũng như lúc cuối đời suy vi của người đẹp xứ Mường Hòa Bình.

Tìm trong đống cổ vật đồng gồm nồi bọng, các xanh đồng 2 quai loại nhỏ, ấm pha chè…Anh mang ra một chiếc Piếng đồng nhỏ, hơi tròn, không có quai, họng Piếng thấp hơn xo với những chiếc Piếng khác. Khẽ mỉm cười anh giải thích "Đây là chiếc Piếng con côi, người xưa sản xuất chuyên để dành bán cho người mồ côi cha mẹ, gái góa chồng loại này cũng vô cùng đặc biệt và hiếm".

Túi khót của thầy mo Minh là vật dụng bất khả ly thân trong quá trình làm lễ và đi làm lễ cho người mọi người. Túi Khót của thầy Mo Minh là túi Khót lớn chứa hàng trăm vật thiêng gồm nhiều loại: Đá Thiên thạch, Rìu đá mài lưỡi, mài toàn thân, Công cụ lấy lửa, nanh lợn, nanh hổ, mũi tên, lưỡi giáo đồng và vài chục các đồ lạ khác…. Túi khót của thầy Mo Minh có khi to gấp 3 gấp 4 túi Khót bình thường.

Chiếm trên 60% dân số của tỉnh Hòa Bình, người Mường ở Hòa Bình có một nền văn hóa truyền thống lâu đời, phong phú và đa dạng, nhưng có rất ít người có ý thức gìn giữ "sợ sau này không còn nữa" như thầy Mo Bùi Văn Minh. Trong nỗi buồn di sản truyền thống Mường ngày càng hao hụt dần. Chúng tôi - những người yêu di sản Mường- thầm cám ơn những người như thầy Mo Bùi Văn Minh, người có tâm trong lưu giữ, bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

  Lê Quốc Khánh- Hội VHNT tỉnh Hòa Bình

Tin mới

Viết bởi Nguyễn Ngọc Tú